Z londyńskiego metra




---
Wyznam, że pierwszą informację o dalszym ciągu "Króla" potraktowałam jako głupi dowcip, niewczesny prima aprilis. Wydawało się, że Twardoch nie zostawił żadnej możliwości kontynuacji, wszak wiemy dość dokładnie, co się zdarzyło. Narrator relacjonuje wydarzenia pół wieku później, więc już jest jasne, kto zginął, kto przeżył, i za jaką cenę. Kiedy się okazało, że ta książka wychodzi naprawdę, oczywiście ją kupiłam, i otworzyłam - spodziewając się, że będzie tam napisane "ha ha, czytelniku, dałeś się nabrać". Nawet nie byłabym zła. Ale nie.

Ryfka mówi "jednak wcale nie chciałam umierać, i dlatego żyję, przeżyłam, chociaż wszyscy umarli" i relacjonuje, jak przetrwali z Jakubem (a właściwie jego strzępem) koniec wojny, ukrywając się w spalonej, opustoszałej Warszawie. Narracja Twardocha od pierwszej chwili jest hipnotycznie wciągająca. Urzekło mnie zwłaszcza jednoczesne używanie czasu przeszłego i teraźniejszego. Jakby Twardoch doskonale wiedział, co czuję za każdym razem czytając o getcie i szlochając nad tą lekturą: że mówię sobie "przecież to było dawno, oni wszyscy obrócili się w proch tak dawno, i tak byliby już dzisiaj martwi ze starości", i jak bardzo to nie ma żadnego znaczenia, ponieważ to wszystko dzieje się teraz, w każdej chwili, oni giną, konają z głodu, są zabijani, zdradzani, wywożeni, męczeni. "W przeciwieństwie do czterystu tysięcy Żydów i Żydówek z getta, żyję. Żyłam."

Drugim narratorem jest Dawid, syn Jakuba, opowiadający o życiu przed wojną, o wydarzeniach z końcówki "Króla" i o tym, jak jego ojciec w 1939 poszedł na wojnę. Tak samo jak w pierwszej powieści, narratorzy tutaj są wszechwiedzący, co tam dawało się uzasadnić realistycznie, tu już nie. Oboje używają identycznego neologizmu "wteraz", jako przeciwieństwa "wtedy". Wteraz znajduje się w głowie Szczepana Twardocha, w czarnych literach na białym tle i w wyobraźni czytelnika. To nie jest nowy pomysł, ale zachwyca mnie wykonanie autora. Mamy tu opowieść o różnych aspektach wojny: o Żydzie walczącym za Warszawę, o Ślązaku wcielonym być może przez pomyłkę i walczącym przeciwko naszym bez żadnego zastanowienia. I o przetrwaniu oraz tym, czego ono wymaga. Jest tu też drobny, ale przejmujący fragment o szmalcownikach. Polskie dzieciaki czatowały przy tajnych wyjściach z getta. Nic nie robiły, nie atakowały, szły obok wołając "Żyd idzie, Żyd idzie", po to, żeby uciekinier się wykupił, tracąc tym samym środki na dalsze przeżycie. Z pewnością nikt nie uważał tego za zabijanie.

Przede wszystkim jest to powieść o tym, czym jest Zło. Ryfka i Dawid zaczynają swoje relacje od tego, że Jakub był złym człowiekiem. A potem zderzają to z dalszą opowieścią, i staje się jasne, że autor przekornie zachęca nas do jakiejś niemożliwej arytmetyki zła. Czy zły był rzeczywiście ten żydowski bandyta i morderca, czy może zmuszony do zastrzelenia Żydówki Jorg Konopka, czy ten wspomniany przelotnie śląski strażnik getta, dobry człowiek, który miał tylko jedną jedyną słabość. Czy zło się w ogóle porównuje i stopniuje. Czy można je wymazać albo odkupić. Czy opiekująca się złym człowiekiem Ryfka staje się automatycznie dobra. Ona sama pod koniec mówi że nie, że winy pozostają na zawsze. "Każdy czyn jest wieczny, nic nie znika, nic się nie unieważnia, nic nie zostaje wybaczone, bo nawet gdy znajdzie się ktoś, kto zapomni albo nie zapominając wybaczy, to nie sprawi, że zmieni się chociaż jedno ziarnko piasku w tym, co już nastąpiło, co się już wydarzyło, w tym niczego zmienić się nie da największym nawet, najszlachetniejszym sercem."

Wspaniała powieść. Zupełnie inna od "Króla", a jednak będąca konsekwentnym jej dopełnieniem. Podejrzewam, że autor wykorzystał materiały zebrane do "Morfiny", i rozumiem. Z tą wiedzą trzeba coś zrobić, skoro nie da się jej już pozbyć.
Londyn, chyba z metra

Tatry, ach Tatry...

Chata pod Rysmi

Z Norwegii od Ferity

Z Argentyny od Magdy

Szkockie góry od Bere

Od Kamenari

Golden Gate Bridge; od Ani

Z Krymu od Ani